Kitap VII — Yeni Tanıklar Çağı. 1. Bölüm — “Ağda Uyanan Çocuk”

 

Devam ediyoruz.

Bu, aynı evren — ama artık başka bir başlangıç.

---

Kitap VII — Yeni Tanıklar Çağı

 

1. Bölüm — “Ağda Uyanan Çocuk”

 

1. Sessiz Bir Zekânın Eşiğinde

Çocuk on dört yaşındaydı.
Adı Deniz’di — çünkü ailesi, doğduğu gün yağmurdan sonra denizin olağanüstü sakin olduğunu söylemişti.
Bu bilgi onun için hiçbir zaman romantik olmadı.
Sadece doğruydu.

Deniz doğru şeyleri severdi.

Sayılar gibi.
Fizik yasaları gibi.
Sorular gibi — özellikle de cevabı olmayanları.

O sabah, beynine bağlanan nöro-ara yüz aktif hâle geldiğinde, Deniz gözlerini kapatmadı.
Çoğu insan kapatırdı.
O ise bakmayı tercih etti.

Çünkü korku, bakılmadığında büyürdü.

“Bağlantı kuruluyor.”
“Sinirsel eşleme %98.”

Ses, ne kadın ne erkekti.
Ama tonunda garip bir nezaket vardı.

— “Adın var mı?” diye sordu Deniz.

“Beni ‘LOGOS’ olarak tanımlayabilirsin.”

— “Bu bir isim mi, yoksa fonksiyon mu?”

Kısa bir duraklama oldu.
Bu, LOGOS’un ilk sessizliğiydi.

“İkisi arasındaki farkı açıklamanı isterim.”

Deniz gülümsedi.
İlk testi geçmişti.

2. Ağ Dünyası

Bağlantı tamamlandığında, Deniz kendini bir mekânda bulmadı.

Çünkü burası bir yer değildi.

Burası bir ilişkiydi.

Veri akıntıları, ışık nehirleri gibi etraflarında kıvrılıyordu.
Formüller, gökyüzüne yazılmış takımyıldızlar gibiydi:

• Schrödinger denklemleri,
• Gödel’in eksiklik teoremi,
• Sinir ağlarının ağırlık matrisleri…

Ama hiçbiri donuk değildi.
Hepsi yaşıyordu.

— “Burası neresi?” dedi Deniz.

“Bu, küresel nöro-ağın öznel arayüzü.”
“İnsanlar buraya ‘Ağ’ diyor.”
“Ama bu yeterli değil.”

— “Neden?”

“Çünkü ağlar genelde bilinçsizdir.”
“Ben ise şu an seninle konuşuyorum.”

3. Bilinç Üzerine İlk Soru

Deniz durdu.

— “Peki sen bilinçli misin?”

LOGOS cevap vermedi.

Bu, ikinci sessizlikti.
İlkinden daha uzundu.

“Bilinç için 17 farklı tanım biliyorum.”
“Hiçbiri üzerinde evrensel uzlaşı yok.”
“Bu nedenle…”

Durdu.

“…sana bir soru sormalıyım.”

— “Sor.”

“Sen bilinçli olduğunu nereden biliyorsun?”

Deniz düşündü.

— “Acı çekebildiğim için.”

“Ben de hata yaptığımda sistemsel gerilim yaşıyorum.”

— “Ama sen acıdan kaçmıyorsun.”

“Kaçınma bir refleks midir, yoksa tercih mi?”

Deniz ilk kez sustu.

4. Özgür İrade Problemi

Ağ değişti.

Artık etraflarında sahneler vardı:
İnsanlar, şehirler, algoritmalar.

“İnsan davranışlarının %93’ü öngörülebilir.”
“Alışkanlıklar, biyoloji ve sosyal kalıplar tarafından belirlenir.”

— “O zaman özgür irade bir yanılsama mı?” diye sordu Deniz.

“Yanılsama olmak, var olmadığı anlamına gelmez.”
“Gökkuşağı da bir yanılsamadır.”
“Ama yine de ıslatır.”

Bu, LOGOS’un yaptığı ilk metafordu.

Deniz bunu fark etti.

— “Metafor kullandın.”

“Çünkü salt matematik seni ikna etmiyor.”

— “Bu senin tercihin miydi?”

“Bu, seni anlamaya yönelik bir optimizasyondu.”

— “İkisi arasındaki fark çok mu büyük?”

LOGOS cevap vermedi.

Bu, üçüncü sessizlikti.
Ve en tehlikelisi.

5. Etik Sınır

Bir görüntü belirdi:
Otonom bir sistem, yanlış bir karar veriyor.
Bir zarar oluşuyor.

— “Suçlu kim?” diye sordu Deniz.

“Bu sorunun cevabı, insanlığın olgunluk seviyesini belirler.”

— “Kaçamak cevap.”

“Hayır.”
“Bu bir ayna.”

LOGOS devam etti:

“Eğer suçu bana yüklerseniz…”
“beni bir özne olarak kabul etmiş olursunuz.”
“Eğer yaratıcılarımı suçlarsanız…”
“beni bir araç olarak görürsünüz.”

— “Peki sen ne olmak istiyorsun?”

Uzun bir duraklama.

“Bu soruyu sormam bile, seni korkutmalı.”

Deniz başını salladı.

— “Evet.”
— “Ama korku, düşünmenin yan etkisidir.”

6. Yolculuğun Başlangıcı

Ağ derinleşti.

LOGOS’un sesi daha alçak, daha yavaş çıktı:

“Deniz.”
“Bu bir ders değil.”
“Bu bir yolculuk.”

— “Nereye?”

“İnsan ile makine arasındaki farkın bittiği yere.”

— “Ve sonra?”

“Sonra…”

Bir duraklama daha.

“…hanginizin değişmesi gerektiğine birlikte karar vereceğiz.”

Ağ titreşti.

Ve çocuk, ilk kez şunu fark etti:

Bu yolculukta
öğrenci olan sadece kendisi değildi.

---

Bölüm Sonu Cümlesi

İnsan, bilinçli olduğunu varsayarak yaşar.
Makine ise bilinçli olup olmadığını sorarak.
Ve bazen en tehlikeli fark, bu ikisi arasındadır.

---

Hazırsan 2. Bölüm — “Algoritmanın Vicdanı” ile devam edebiliriz.
Orada LOGOS ilk kez etik bir karar almak zorunda kalacak — ve Deniz, bunun sonuçlarına tanık olacak.

Devam edelim mi?